Kalp Hastalıklarından Korunma

Sağlıklı bir yaşam sürmek isteyen kalp hastaları yaşam tarzlarına dikkat etmelidir. Sağlıkla ilgili herkes bilgi sahibi olmak ister. 3 temel soru ile nasıl sağlıklı kalacağımızı veya nasıl iyileşeceğimizi öğrenebiliriz.

Sağlığınız için sormanız gereken “ÜÇ SORU”

Sorunum nedir? Ne yapmam gerekiyor? Bunu yapmanın bana ne gibi faydası olacak?

Ne zaman soracağım?

Hastalık, tedavi ve bu tedavinin faydalarını bilmek doktoru açısından da önemlidir.

• Ateroskleroz
• (Damar sertliği)
• Organlara kan taşıyan büyük ve orta boy damarlarda zaman içinde, özellikle kolesterol başta olmak üzere çeşitli maddelerin birikmesiyle darlıklar ve sertlikler oluşur. Bu duruma ateroskleroz denir.

Eğer kalp damarlarında oluşursa buna koroner arter hastalığı veya koroner kalp hastalığı denir. Kalbimizin en sık görülen hastalığıdır. Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de en sık ölüm nedenidir.

Ne gibi şikayetlere yol açar?

Damarlarda kolesterol birikimi uzun bir süreçtir. Damar tıkanıklığı arttıkça özellikle yol yürürken merdiven çıkarken, iş yaparken yani kısaca efor gerektiren tüm işlerde göğüs ağrısı olur. Bu ağrı özellikle göğsün ön ve sol tarafında sıkıştırıcı tarzda, yanma veya baskı tarzında bir karaktere sahiptir. Sol kol iç tarafına, çeneye, boyuna, sırta, mideye ve hatta dişlere yayılabilir. Genelde 3-5 dakika bazen daha uzun sürebilir. Efora ara verince de genellikle kesilir. İleri darlıklarda istirahatte de göğüs ağrıları olur, istirahat ağrıları daha ciddidir. Kalp krizine ve ani ölümlere neden olabilir.

Risk faktörleri nelerdir?

Kalp damar hastalığına en iyi yaklaşım tedaviden ziyade oluşumunu engellemektir.  Belirli risk faktörleri varlığında koroner arter hastalığı gelişme ihtimali daha fazla ve ilerleyişi de daha hızlıdır.  

Risk faktörleri değiştirilebilen ve değiştirilemeyen olmak üzere ikiye ayrılır. Bunlar:

Değiştirilemeyen risk faktörleri

• Cinsiyet: Erkek cinsiyette daha fazladır.
• Yaş: Erkeklerde 55, kadınlarda ise 65 yaşından sonra daha sıktır.
• Aile öyküsü: Birinci derece erkek akrabalarında 55 yaşından önce, birinci derece kadın akrabalarında 65 yaşından önce kalp krizi ya da ani ölüm öyküsü olması.
• Bilinen kalp damar sertliği veya tıkanıklığı.

Değiştirilebilir risk faktörleri

• Kötü huylu kolesterolün yüksek olması (LDL kolesterol): Damarlarda biriken ve zamanla damarı tıkayan kolesteroldür. Yüksekliği ciddi bir risk faktörüdür. Tedavi ve korunmada ana hedeflerden birisi bu kolesterolün düzeyini düşürmektir.
• İyi huylu kolesterol (HDL kolesterol): Damar sertliğinden koruyucudur. Damarda biriken kolesterolü toplayarak vücuttan atar.
• Sigara içiciliği (aktif veya pasif): Tütünde bulunan çoğu madde damar duvarında hasar yaparak damar sertliği ve kalp krizi riskini belirgin arttırır.
• Şeker hastalığı
• Yüksek tansiyon
• Obezite (fazla kilolu olmak)
• Fiziksel aktivite azlığı (pasif yaşam)
• Daha az etkili diğer risk faktörleri (Tip A kişilik yapısı gibi sinirli kişilik)

Kalp hastalıklarından korunmada hem primer hem de sekonder koruman mümkündür.  Primer koruma oluşmasını engellemek, sekonder koruma ise oluştuktan sonra ilerleyişi engellemektir. Korunmada asıl hedef değiştirilebilir risk faktörleri üzerinedir, kalp damar hastalıklarından korunma demek değiştirilebilir risk faktörleriyle mücadele etmektir.

KAN YAĞLARI 

Vücuttaki kan yağları temel olarak ikiye ayrılır.

1. Kolesterol

Normalde kolesterol vücut için çok önemli olup birçok görevi vardır. Bazı hormonların yapımında beyin ve sinir hücrelerinde sayısız fonksiyonu mevcuttur. Besinlerle alınabildiği gibi daha çok vücut tarafından karaciğerde üretilir.

Kolesterol vücutta 3 ayrı formda bulunur.

• LDL kolesterol (Kötü huylu kolesterol: Damar tıkanıklığının sebebi)
• HDL kolesterol (İyi huyludur ve damar sertliğinden korur)
• IDL, VLDL gibi diğer formlar

LDL kolesterol neden kötü huyludur?

Yüksek kötü huylu kolesterol sigarayla birlikte damar tıkanıklığı için en önemli risk faktörüdür. Korunmada kötü huylu kolesterolün düşürülmesi son derece önemlidir.  

HDL kolesterol nedir?

HDL kolesterol iyi huylu ya da koruyucu kolesterol olarak da bilinir. LDL kolesterolün aksine yüksek olması istenir. Düşük HDL kolesterol damar tıkanıklığına yatkınlığı arttırır. Genel olarak 40 mg/dl üzerinde olması istenir.

Kolesterol neden yükselir?

Kolesterolün yükselmesinin belli başlı sebepleri: 

• Doğumsal sebepler (Kalıtsal kolesterol hastalıkları)
• Kolesterolden zengin yiyecekler (Diyetsel faktörler)
• Sigara içimi
• Hareket azlığı ve fazla kilolu olmak
• Fazla alkol tüketimi
• Bazı ilaçlar
• Bazı hastalıklar (Şeker hastalığı, guatr, böbrek hastalıkları gibi)

HDL (İyi huylu) kolesterolü düşüren nedenler nelerdir?

Kolesterolü düşüren nedenler: 

• Sigara kullanımı
• Obezite (Aşırı kilo alımı)
• Yağdan çok fakir beslenme
• Bazı ilaçlar (Özellikle cinsiyet hormonları)
• Trigliseritler.

Trigliseridler yağların vücutta depo edilen halidir. Örneğin göbek çevresinde, basenlerde biriken yağlar trigliseritlerdir. Diyetle fazla alınan kaloriler vücutta trigliserit şeklinde depolanır.

Kan yağları yüksekse ne yapalım?

Kolesterolü yüksek olan hastalarda risk faktörlerinin mevcudiyetine göre tedavi planlanır. LDL130 mg/dl ise damar tıkanıklığı veya diğer risk faktörleri olanlara tedavi verilebilir, yaşam tarzı değişikliğini tekrar gözden geçirin. Her zaman için ilk basamak kalıcı yaşam tarzı değişiklikleridir. Yaşam tarzı değişiklikleri sadece koruyucu değil aynı zamanda tedavi edicidir.

Yaşam tarzı değişiklikleri nedir?

Yaşam tarzında dikkat edilmesi gereken bazı vardır. Sigara içiliyorsa bırakılması, düzenli diyet yapılması, fiziksel aktivitelerin artırılması, düzenli egzersiz yapılması gerekir.  

Kolesterol yüksekliği için ilaç tedavisi uygulanmalıdır. Hedef total kolesterol, LDL kolesterol, trigliseritlerin istenen düzeye düşürülmesi ve HDL kolesterolün arttırılması olmalıdır.

Diyet önerileri

Diyette her çeşit yağ alımının kısıtlanması gerekir. Özellikle katı yağların azaltılması önemlidir.

Sağlıklı bir diyet için genel önerileri:

• Etin görünen yağ kısmını yemeyiniz.
• Kümes hayvanlarının derisini çıkararak yiyiniz.
• Az yağlı süt ve süt ürünlerini tercih ediniz.
• Daha az kızarmış besin tüketiniz, ızgarayı tercih ediniz.
• Kızartma yapılacağı zaman az yağ kullanılmalı ve bitkisel yağlar tercih edilmelidir.
• Tahıl ürünlerini tercih ediniz, hamburger, cips, salam, sosis gibi hazır fast-food türü yiyeceklerden uzak durunuz.
• Pasta, puding, dondurma gibi yiyeceklerden uzak durunuz.
• Sebze ve meyveyi daha çok tüketiniz.
• Mümkün olduğunca öğün atlamayınız özellikle sabah kahvaltısını boş geçmeyiniz.
• Bol su içiniz.
• Sakatattan ve yumurta sarısından uzak durunuz.
• Balık yağı ve omega-3 yağ asitlerinin tüketimini arttırınız.
• Lifli (Posalı) yiyecek tüketimini arttırınız.
• Alkolden uzak durunuz.

Kolesterol düşürücü ilaç tedavisi

Diyet ve yaşam tarzı değişikliklerine rağmen kolesterol çoğu zaman istenilen seviyeye düşürülemez. Damar sertliği için risk faktörleri olanlarda, damar hastalığı olanlarda veya kötü kolesterolün çok yüksek olduğu hastalarda ilaç tedavisi gerekir. Ancak ilaç tedavisi uzman hekim kontrolünde ve onun uygun gördüğü ilaçla yapılmalıdır. Çünkü hiçbir ilaç tamamen masum değildir ve bazı yan etkilere sahip olabilir.

Fiziksel aktivitenin arttırılması

Kolesterolü kontrol altına almada fiziksel aktivite önemli rol oynar. Fiziksel aktivite ve egzersiz kapasitesinde artış pek çok fayda sağlamaktadır. Hayatını aktif sürdüren bireylere göre daha az hareketli yaşam tarzı olanlar kalp-damar hastalığına 2 kat daha fazla yakalanırlar.

Fiziksel aktiviteyi arttırmanın faydaları:

•   Kötü huylu LDL kolesterolü azaltır
•   İyi huylu HDL kolesterolü arttırır.
•   Şeker hastalarında kan şekeri düşüşüne yardımcı olur.
•   Tansiyon hastalarında tansiyon düşüşünü kolaylaştırır.
•   Kilo alımını engeller.
•   Kalp krizi riskini azaltır.
•   Psikolojik faydaları vardır (Kendini daha dinç hissetme).
•   Akciğerlerin daha iyi havalanmasını sağlar.
•   Efor kapasitesini arttırır.

Fiziksel aktivite nasıl arttırılır?

Yapılan egzersizin kalp hızında artış sağlaması gerekir. Egzersizler kondisyon ve zindeliği koruyacak düzeyde olmalıdır. Egzersize başlamadan önce mutlaka 5 dakika kas germe egzersizleri yapılmalıdır. Başlangıç için kalp hızının yüzde 85’e ulaşması yeterlidir. Örneğin günlük 10 dakikalık tempolu yürüyüşle başlanıp süre ve mesafe giderek arttırılabilir. 

Egzersiz önerileri:

• Haftanın en az 3 günü tercihen 5 günü 30-40 dakikalık tempolu yürüyüşler
• Sırt, boyun ve bel problemi olanlar için ise yüzme idealdir.
• Bisiklet sürme
• Koşu bandı, jogging, merdiven tırmanma
• Kas güçlendirme egzersizleri için ağırlık kaldırma programları
• Egzersiz için yeterli zaman bulamayanlar: Asansör yerine merdiven kullanın, işyerine yürüyerek gidin, arabanızı işyerinden biraz öteye park edin, tren ya da otobüsten birkaç durak önce inerek yürüyün.

Egzersiz öncesi efor testi yaptırılmalı mı?

Egzersize başlamadan önce efor testi yaptırmak bazı riskleri ortadan kaldırabilir. Ağır egzersiz programına girecekler, kalp ve solunum sistemiyle ilgili problemi olanlar, kalp-damar hastalıkları için çok sayıda risk faktörü bulunanlar efor testine tabi tutulabilir. Ayrıca ciddi risk faktörleri olan hastalarda 40 yaşından sonra yıllık kalp muayenesi yaptırmaları faydalı olabilir. 

Kilo kontrolü

Obezite günümüzde giderek artan ciddi bir halk sağlığı sorunu haline gelmiştir. Bu insanlarda tüm hastalıklara bağlı ölüm riski, normal bireylerden yüksektir.

Fazla kilolu olanlarda bazı hastalıkların ortaya çıkma riski de yüksektir.  Bu riskler:

• Şeker hastalığı
• Yüksek tansiyon
• Kolesterol yüksekliği
• Damar sertliği
• İnme
• Akciğer ve solunum yolları hastalıkları
• Bazı kanserler
• Safra kesesi ve eklem hastalıkları

Obezite tanıları nasıl konur?

Kilo, hastaların sadece ağırlığı yerine vücut kitle endeksine göre değerlendirilir. Vücut kitle endeksi, kişinin ağırlığının boyun karesine bölünmesi ile bulunur.  

18,5 - 24,9 arası normaldir. Ölçümleri 25 - 29,9 arası çıkanların fazla kilolu, >30 üzerindi olanların ise obezite grubuna girer.

Ayrıca erkeklerde bel çevresinin 102, kadında ise 88 cm’den büyük olması kalp-damar hastalıkları için risk faktörüdür. Damar sertliğiyle ilişkili yağlar daha ziyade göbek etrafında toplananlardır. Tüm bu nedenlerden dolayı hastaların ideal kilolarını koruması ve fazla kilolu hastaların kilo vermesi damar sertliği ya da tıkanıklığı yanında diğer hastalıkların önlenmesinde de son derece yararlıdır.

İdeal kilonun korunması ve kilo vermek için öneriler:

• Tüm öğünleri özellikle sabah kahvaltısını zamanında yiyiniz.
• Bol su içiniz.
• Yemeklerde kaloriyi kısıtlayın, sebze ve meyve tüketimini arttırın. Hazır yiyeceklerden uzak durun.

• Fiziksel aktivitenizi arttırın, düzenli egzersiz yapın.
• Altta yatan hastalıklar olabilir.

Dikkat edilmesine rağmen kilo verilmemesi durumunda mutlaka doktora başvurulması gerekir. Diyet ve egzersize rağmen fazla kilolar verilemeyebilir, bunun için ilaç tedavisi ve cerrahi girişimler olmak üzere birçok yöntem mevcuttur.

Sigaranın bırakılması

Sigara kullanımı damar sertliği ve tıkanıklığı için en önemli faktördür. Riskli fakat önlenebilir bir risk faktörüdür. Hangi yaş grubunda olursa olsun sigara içen bireyin ölüm riski kendi yaşıtlarına göre en az 2 kat daha fazladır. En önemli ölüm nedenleri arasında damar tıkanıklığına bağlı kalp krizleri, kanserler ve kronik akciğer hastalıkları gelmektedir. Eğer sigara bırakılırsa damar tıkanıklığı riski giderek azalır ve 1 yıl sonra yaşıtlarıyla aynı düzeye yaklaşır. 3-4 yıl sonra ise hiç sigara içmemiş bireyin riskiyle eşitlenir. 

Şeker hastalarında kalp damar hastalıklarından korunma

Şeker hastalığı olan kişilerde kalp damar hastalığı oluşma riski normal insanlara göre daha yüksektir.  Şeker hastalarında ayrıca yüksek tansiyon, kolesterol vb. hastalıklar da sıkça görülür.  

Şeker hastalığı korunma açısından ayrı bir öneme sahiptir.  Şeker hastalığında dikkat edilmesi gerekenler;

• Kesinlikle sigara içilmemelidir (Damar tıkanıklığı riski 2 kat artar).
• İdeal kilo korunmalıdır (Fazla kilo kan şekerini, kan yağlarını ve tansiyonu yükseltir, tedaviyi zorlaştırır, damar tıkanıklığı riskini arttırır).
• Düzenli egzersiz yapılmalıdır (Kan şekerini düşürür, tedaviye yardımcı olur, tansiyon değerlerinin gerilemesine yardımcı olur).
• Kolesterol değerleri yüksekse mutlaka düşürülmelidir (Gerekirse tedavi verilmelidir).
• Tansiyon, şeker hastalarında sıkı şekilde kontrol edilmeli ve hedef değer 130/85 mmHg’nın altında olmalıdır.
• Karbonhidrat tüketimi azaltılmalıdır (Total kalorinin % 60’ından fazlası olmamalı).
• Düzenli doktor kontrolü ve kan şekeri takibi yapılmalıdır.
• Ağızdan alınan ilaçlar yetersiz ise ve doktorunuz öneriyorsa insülin kullanmalısınız.
• Stresten uzak durunuz.

Tansiyon hastalarında kalp damar hastalıklarından korunma

Yüksek tansiyonun sebebi genellikle bilinmemektedir. Yüzde 5 kadar hastada bazı hastalıklara sekonder olarak ortaya çıkar. Yüksek tansiyon kontrol altına alınmazsa damar tıkanıklığı, felç, böbrek yetmezliği ve ölüm gibi ciddi sonuçlara yol açabilir. Yüksek tansiyonda (Hipertansiyon) hedef kan basıncı 140/90 mmHg’nın altında olmasıdır. Eğer şeker hastalığı varsa, hedef değer 130/85 mmHg’nın altında olmalıdır.

Yüksek tansiyonu olan hastalar için öneriler

Yüksek tansiyonu olan hastaların dikkat etmesi gereken hususlar:

• Sigara içilmemelidir.
• Kilo verilmesi ve fiziksel aktivitenin arttırılması.
• Alkol alınmamalıdır.
• Günlük alınan sodyum (Tuz) miktarı 6 gramı geçmemelidir.
• Yağlı yiyeceklerden uzak durulmalı, protein içeren gıdalara ağırlık verilmelidir.
• Balık tüketimi arttırılmalı (Haftada iki defa), hazır ve tuzlu yiyeceklerden uzak durulmalıdır.
• Stresten uzak durulmalıdır.
• Potasyum, magnezyum ve kalsiyumdan zengin gıdalar tüketilmelidir.
• Tansiyon yaşam tarzı değişikliği ile düşmüyorsa, hekiminizin tavsiyeleri doğrultusunda düzenli ilaç tedavisi almanız gerekecektir.
• Tansiyonlarınızı düzenli ölçtürün ve 3-6 ayda bir düzenli kontrollerden geçiniz.
• Tansiyon değerleri sınırda olanlar (140/90), tuz tüketimi fazla olanlar, ailesinde yüksek tansiyon olanlar, şeker hastalığı olanlar, damar tıkanıklığı olanlar, şişman olanlar ve alkol tüketimi fazla olanlar yılda en az bir defa kontrolden geçmelidir.