- ORTOPEDİ /
Sporcularda Ön Çapraz Bağ (ÖÇB) Yaralanması: Belirtiler ve Cerrahi Tedavi
Ön çapraz bağ (ÖÇB) yaralanması bilhassa yüksek yön değiştirme hareketleri, ani durma-hızlanma, ani yön değiştirme ve sıçramayı kapsayan spor branşlarında sık görülen önemli bir diz patolojisidir. Ön çapraz bağ yaralanmaları ameliyatı çoğunlukla artroskopik olarak yapılmaktadır.
Ön çapraz bağ yaralanmalarının futbol, basketbol, hentbol, kayak, voleybol vb. gibi branşlarla uğraşan profesyonel ve amatör sporcularda görülme sıklığı giderek artmakta.
Cerrahi tedavi, özellikle aktif sporcularda fonksiyonun yeniden kazanılması, instabilitenin ortadan kaldırılması ve menisküs-kıkırdak hasarlarının önlenmesi açısından önem taşımaktadır.
Ön çapraz bağ yaralanmaları, diz ekleminin stabilitesini koruyan en önemli anatomik yapının travmaya uğraması sonucu gelişen ve özellikle profesyonel sporcularda kariyer sürecini doğrudan etkileyen bir sağlık sorunudur. Günümüzde gelişen cerrahi teknikler ve rehabilitasyon protokollerine rağmen, yaralanma sonrası spora dönüş oranları branşa göre farklılık göstermektedir. Örneğin; profesyonel futbolcularda tam kapasite dönüş oranları yüzde 65–80 arasında değişmektedir.
ÖÇB yaralanmalarının yaklaşık yüzde 70’i kontakt dışı mekanizma ile geliştiği için korunma programları, kas güçlendirme protokolleri ve nöromüsküler antrenmanların önemi giderek artmıştır. Diz eklemi, tibia ve femurun arasında bulunan kompleks bir sinovyal (Hareket serbestliği sağlayan) eklemdir. Aktif ve pasif stabilizatörler (Dengeleyiciler) içerir.
Ön çapraz bağların görevleri:
- Tibianın öne kaymasını önler,
- Rotasyonel stabilite sağlar,
- Propriosepsiyon (Vücudun pozisyonu ile hareketlerini algılaması) yeteneği sunar,
- Pivot-shift hareketini kontrol eder.
Ön çapraz bağları anatomik bantları:
- Anteromedial bant,
- Posterolateral bant.
Her iki bant, farklı fleksiyon (Bükülme) açılarında gerilerek diz stabilitesini sağlar.
EPİDEMİYOLOJİ
- Yüksek riskli spor dalları; futbol, voleybol, kayak, basketbol, hentbol vb.
- Risk kadın sporcularda 2–8 kat daha yüksektir.
- Görülme yaşı ortalaması; 15–25’tir
- Kontakt dışı yaralanmalar yüzde 70’tir.
YARALANMA MEKANİZMASI
Ön çapraz bağın yaralanma mekanizmaları ikiye ayrılır. Bunlar:
- Kontakt dışı mekanizma:
- Ani durma,
- Tek ayak üzerine düşme,
- Yanlış zemin basışı,
- Diz içe çökme (Valgus),
- Tibianın internal rotasyonu.
- Kontakt mekanizması:
- Direkt diz travması,
- Tibia üzerine darbeler.
KLİNİK BELİRTİLER
- Yaralanma anında kopma hissi,
- Ani şişme,
- Hemartroz (Eklem kanaması),
- Güvensizlik hissi,
- Pivot-shift bulgusu.
TANI
- Klinik testler:
- Lachman testi (En duyarlı),
- Ön çekmece testi,
- Pivot shift testi.
- Görüntüleme:
- İlk tercih, Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG)
- Direkt grafiler eşlik eden kırıkları belirler.
KONSERVATİF TEDAVİ
Konservatif tedavi düşük aktiviteli bireylerde uygulanabilir. Ancak aktif sporcularda konservatif tedavinin rekreasyonel performansı azalttığı ve instabiliteyi artırdığı bildirilmektedir. İçeriği; kuadriseps ve hamstring güçlendirme, propriosepsiyon çalışmaları ve fonksiyonel dizliktir.
CERRAHİ TEDAVİ
Ön çapraz bağları rekonstrüksiyonu çoğunlukla artroskopik olarak yapılır. Cerrahi endikasyon özellikle aktif sporcularda güçlüdür.
Cerrahi endikasyonlar:
- Genç ve aktif sporcu,
- Tekrarlayan diz boşalması,
- Menisküs yırtığı eşlik etmesi,
- Pivot sporları yapanlar.
- Grefte göre cerrahi teknikler:
Hamstring tendon grefti:
- Daha düşük ön diz ağrısı,
- Daha az morbidite.
Patellar tendon (BPTB):
- Daha güçlü fiksasyon,
- “Altın standart” kabul edilir,
- Ön diz ağrısı daha sık.
Quadriseps tendon:
- Son yıllarda popüler,
- Düşük hasar ve iyi stabilite.
- Anatomik teknik
Tüneller anatomik bölgeye yerleştirilerek rotasyonel stabilite artırılır. Modern cerrahinin temel yaklaşımıdır.
- Tek bant-çift bant teknik:
- Çift bant daha anatomik,
- Maliyet ve operasyon süresi uzun,
- Klinik fark tartışmalıdır.
POSTOPERATİF (AMELİYAT SONRASI) REHABİLİTASYON:
Erken dönem:
- Ödem kontrolü,
- Diz hareket açıklığı,
- Kuadriseps aktivasyonu.
Orta dönem:
- Kapalı kinetik zincir egzersizleri,
- Propriosepsiyon,
- Hafif koşu.
Güçlenme ve performans dönemi:
- Yön değiştirme,
- Sıçrama,
- Eksantrik kuvvet çalışmaları.
SPORA DÖNÜŞ:
Spora dönüşün yalnızca zaman faktörüne göre değil, fonksiyonel testlere göre de değerlendirilmesi gerekir.
Kriterler:
Temel kriterler:
- İzokinetik kuadriseps kuvveti yüzde 90,
- Hop testleri yüzde 90,
- Stabilite değerlendirmesi,
- Ağrısız aktivite.
Ortalama dönüş süresi:
- Rekabetçi spora dönüş: 8–12 ay,
- Daha erken dönüş re-rüptüre riskini 3 kat artırır.
PROGNOZ
Başarılı cerrahi sonrasında bile artrit gelişme riski bulunur. Literatürde 10 yıl içinde yüzde 20’ye varan osteoartrit oranı bildirilmiştir.
KOMPLİKASYONLAR
Komplikasyonlar; ön diz ağrısı, artrofibroz, greft yetmezliği, yeniden kopma ve enfeksiyondur.
KORUNMA PROGRAMLARI
- Dinamik denge çalışmaları,
- Hamstring-kuadriseps oranı dengesi,
- Nöral kontrol antrenmanı,
- Kadın sporcular için özel programlar
SONUÇ:
Ön çapraz bağ yaralanmaları sporcuların kariyerlerini tehdit eden önemli diz yaralanmalarındandır.
Güncel cerrahi teknikler stabiliteyi artırmakta ve spora dönüşü kolaylaştırmaktadır. Ancak rekonstrüksiyon sonrası bile yeni yaralanmalar ve erken kıkırdak dejenerasyonu görülebilmektedir. Bu nedenle uygun cerrahi teknik, kişiye özel rehabilitasyon ve bilimsel temelli dönüş kriterleri birlikte değerlendirilmelidir.
Opr. Dr. Faruk AYKANAT
ORTOPEDİ VE TRAVMATOLOJİSosyal Medya
Güncelleme Tarihi:2026-01-16 14:29:51
**İçeriklerimiz hastane hekimlerimiz tarafından bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için lütfen doktorunuza danışın.